LUBUK LARANGAN DI MANDAILING
Oleh :Darwin Nasution
Parhalan lubuk larangan hatiha on, ato muloina ira-ira 1980-an, manjadi habiasoan doma i daerah-daerah na adong ekologi sungai (batang aek) di humaliang ni wilayah nai. I Sumatera Barat tarida ma on di desa-desa ni wilayah Kabupaten Pasaman. Pala i Sumatera Utara tarboto mai marrerak di Tapanuli Selatan dan Mandailing Natal, utamona di desa-desa na masuk Mandailing Julu ( muloi ngun Laru sampe tu Pakantan).
Lubuk Larangan manjadi asset desa na porlu anso torus manorus i jago so lek mardalan. Lubuk Larangan manjadi mon wadah sosial, pala di atur denggan nalobi godang manfaatna tu pambangunan di desa-desa.
Di bagasan ni diskusi ilmu-ilmu sosial, lubuk larangan on otentik mon i baen ingananna manjadi sada metode sosial pembangunan masyarakat desa. Sian lubuk larangan on dapot ma dana, distribusi gizi (sian juhut ni gulaen), tarjamin totop mangolu na species ikan khas sada batang aek dot biota na lain nai, atope species na imbaru bisa i budidayahon.
Tulisan on ibaen marisi konsep na, metode sosial, sumbangan na tu masyarakat, dohot saran sanga sonjia so dumenggan kaulitet ni lubuk larangan na madung adong i desa-desa on.
KONSEP NA
Hata ‘larangan ato rarangan’ inda na ro tibo-tibo parpudi on di Mandailing, daerah kajian ni tulisan on. Dao dope najolo, madung adong ma hata ato istilah ma idokon bahasa sannari, misalna harangan rarangan. Hapintaran ekologis na pas didokon manjadi kearifan tradisional pelestarian habitat ni binatang dot tumbuhan. Harana pala madung i larang boti sada harangan i lage, topakma saroana binatang i dot tumbuhan i disi inda dong na mangganggu na. Bope sannari inda dong be, hurang lobi sobobna baen bahat ni jumlah penduduk dei na mamorluhon gas-gas atope kobun, inganan manyuan-nyuan i na baru. Harangan rarangan jadi ma konsep naso adong be contona. Pala nadong pe umpamana tarsongon na songoni gunana, harangan primer puna ni negara dome i, tarsongon Tor Na Pitu di ginjang ni Patialo an, di Kecamatan Kotanopan.
Sannari, ro istilah ‘lubuk larangan’. Etimologis na ro ngun dua hata, ‘lubuk’ dohot ‘larangan’. Lubuk ima luok di batang aek na hum bagas aek na ngun na lain. Luok on manjadi hum bagas, harani bengkokan ni napal disi hum ginjang tu toru an. Bengkokan atope tola idokon napal na marhorlung on inda ra manjadi babok, harana biasona disi hombur nai pe nagogoan. Lubuk na bahat horlung-horlung, atope dodas idokon na bahat lubang-lubang on, manjadi inganan ni ihan sagalo jenis na mian disi mon monjap dot marpira (markembang biak). Jadi pala idokon lubuk, luok na hum bagas mai di aliran ni batang aek.
Satorusna, ‘larangan’ patuduhon sifat ni lubuk nai mai, bahasona inda tola ibuat gulaen nai sambarangan maso, adong do hatiha na madung ditoho, umpamo 2x sataon, targantung tu putus ni pokat ni masyarakat. Antarga so mambuka larangan na tola 1x ato misalna 2x sataon i, ilarang godang dei mambuat ato manangkup gulaen ngun area batang aek na i larang i. Benna lubuk i nangkin konsepna parjolo, jana di lubuk-lubuk maia naso tola i. Inda, inda bisa i gotap-gotap songon i. Lubuk on, tarsongon icon na don, inganan ni gulaen marpira-maranak songon na idokon na di ginjang i. Disi ma tele umbahat gulaen i, di lubuk-lubuk on muse ma tumpuk halak marmuloi mambuat gulaen pala dompak i bukak. Jadi, totop do adong area nai i putuskon misalna 1-2 km manjadi lubuk larangan on. Inda di lubuk-lubuk sajo, tai di aliran batang aek dohot pangginjangna na madung di putuskon ni masyarakat desa na patontang dot aek nai.
Batas-batas ni lubuk larangan dot non-larangan ato kawasan bebas menangkap ikan ipartandoan mei dot papan na martulisan batas lubuk larangan, lampu-lampu di batas nai, dua-dua na di sangkotkon misalna di kawat na itarik ikobek tu sabangso tungko ngun bariba tu bariba na sada nai. Ituliskon mei disi bahasona inda tola mabuat gulaen, ‘dilarang keras’ ninna dei nabiaso judulna. Adong dei saotikna disi tulisan tambana pala hadapotan ‘denda’. Marmocom-mocom ma tiop desa panggodang ni denda on, antara Rp. 1 juta sampe Rp. 3 juta, targantung pokat juo mantong on.
Sanksi denda on, biasona di alak mandailing di desa-desa na tola idokon marsitandaan do alak penduduk nai sude, adong dope ,’sanksi sosial’. Adong mon goar na baru ‘panangko larangan’ (panangko gulaen lubuk larangan). Kasus na manangko larangan on ungada mon tarjadi manurut wawancara ni panulis di desa Tamiang dot Usortolang Kecamatan Kotanopan. Ra mai jadi pio-pio an di balakang ni alak nai, “ah, panangko larangan dentong bayo i”, ninna boti. Jadi ro songon stigma sosial doma bope madung dibayar denda nai.
METODE SOSIAL NA
Lubuk larangan on i laksanahon warga desa. Warga desa desa mon dohot sukarela manjago gulaen na adong di area larangan. Halai on ma na martanggung jawab langsung tu di na manjagona, tarutamo pas lau get ibukak larangan, huatir i sabotase alak parjolo. Hona tanggung jawab ma halak alaklai na madung dewasa na madung marumur di ginjang ni 17 taon. I bagi ma halak na dewasa sa desa i markalompok-kalompok na mangaronda lokasi satiop borngin margonti. Ise-ise naso bisa jago di geleran nia harani sobob naso bisa i tinggalkan, tola ma margonti ari jolo sementara dot dongan na i jalahan nia sian kalompok na lain.
Warga desa manjago larangan on tuk do marmodalkon sumangot mambangun di antara alai. Sentimen kemasyarakatan, istilah ilmu sosial na, manjadi motivasi na manggogohon marbakti tu desa hasoranganna. Hasil na dapot ngun lubuk larangan on i sodari dot i raso i warga i dei bahasona i untuk hapontingan ni alak na bahat.
Hatiha ibukak lubuk larangan, bahat ma warga i muse na ipangido gogona jadi panitia manggadis kartis dot mangawasi lokasi sian alak-alak peserta na curang ato inda jujur. Naso jujur on misalna mamake jala inda maratribut, biasona marpita tali jala nai; ato umpamo manyampakkon jala targan so mangkuling sora ni pestol ato tek-tek pambukaan. Panitia dot warga na mangawasi lokasi tola manangkup peserta naso jujur on. Na ona biasona hona denda mon sian panitia atope sian sidang masyarakat.
Pondokna, partisipasi sosial ni masyarakat jaleh ma manjadi inti ni parhalan on. Muloi do hatiha panutupan ni lokasi manjadi lubuk larangan, manjago area antargan so i bukak, itutup mulak, songoni ma satorusna. Songon i ma marputar torus sapanjang sapokat dope warga desa adong lubuk larangan ni alai. I jago ma torus sian mara ni larangan na mangancam sian bagasan desa songoni juo sian jolma na ngun luar desa.
SUMBANGAN NA
Hasil ni lubuk larangan dapot sian kartis masuk na igadis ni panitia pas pambukaan ni sada lubuk larangan. Arga ni kartis sannari markisarma antara Rp. 50.000 sampe Rp. 150.000. Targantung tu bonafitna doma lubuk larangan di desa-desa i. Adong do antong desa na pargulaen lubuk larangan na tiop taon pala i bukak, contona di Mandailing Julu tola ma idokon Singengu, Tamiang ato Usortolang manjadi lubuk larangan na i painte ni alak.
Momen pambukaan ni lubuk larangan na paling dodas ima dompak libur arirayo godang Idul Fithri. Peserta na tong iaropkon sian pangaranto na mulak ngun pandaraman tu huta ato desa na. Ato bope naso pangaranto peserta na, warga desa boti, arirayo on tola mon idokon maso mangaso, hurang lobi dua poken, na bahat mampargunahonna mangalolo lubuk larangan jadi peserta. Madung bahat don na mamparisiapkon dana targan so arirayo baen parlubuk larangan.
Parkiroan kasar pandapotan sian kartis masuk na on, umpamo lubuk larangan Tamiang contona, lubuk larangan di kecamatan Kotanopan ira-ira 40 km sian Panyabungan. Pas ibuka dompak arirayo taon 2010 dapot ma epeng lobi Rp. 100 juta sian tolu lokasi. Anggo nga dong lubuk larangan na payahan do i mangumpulkon hepeng swadaya masyarakat ma jolo umpamana sa onok sa taon. Tola ma idokon marmodal gotong royong dot sukarela maia dapot ma hepeng untuk pambangunan na lobi godang.
Hepeng na marlugut sian pambukaan ni lubuk larangan on, dung itutup mulaki lubuk nai, imusyawaratkon ma muse sanga songon jia parbagianna. Biasona ibagi habis tu pambangunan infrastruktur don di desa i, contona pambangunan ni musojid-musojid, madrasah, musholla atope dalan-dalan tarsongon gang-gang di lorong-lorong desa. Na khusus antong ilehen ma dana operasional ni Naposo Nauli Bulung di desa i harana halai do antong tarsongon tahanan ni lubuk larangan on sapanjang taon, di na manjago bope kepanitiaan. Jadi inda urang inda marlobian idokon bahasona dana ato hepeng na dapot sian lubuk larangan on i rasoi masyarakat i sude ma godang ni mamfaatna.
PADEGES KUALITET NI LUBUK LARANGAN
Sian carito na hombang di ginjang, hita boto ma bahasona lubuk larangan i manjadi sada na ponting adong ma di pambangunan ni sada desa. Bahat ni hepeng na dapot, bisa dope i patamba asalma i padeges kualitet ni lubuk larangan nai. Umpamo, pala saonok naon inganan marpira maranak ni gulaen i, pas do idokon tuk do mamanfaatkon na isadiohon ni alam di batang aek i, ima horlung-horlung ni napal na madung adong ngun narobi. Porlu ma itamba dot kreasi ni masyarakat mambaen tarsongon tahalak kawat i topi-topi ni lubuk na bagas-bagas nai. Ulang jabat bonom sude harana mangkaru dot mangalala jala ni alak marsangkotan dei pas i bukak larangan. Jadi ma on inganan na baru i gulaen monjap dot marmayam kawin markembang biak na aman sian pemangsana. Geleranna tong pala i baen soni nangkan mabahat mai gulaen nadong di lubuk-lubuk i.
Hal na asing naso i laksanaon dope saonokna on na bisa pajeges kualitet on ima mamahani gulaen. Anso ulang mamboratkon warga manyadiohon panganon na khusus, cukupma ra gari palugut sampah basah na ngun dapur. Contona ampas ni arambir, lobi-lobi ni indahan, hasang, jegang , atope paco-paco ni gulaen ngun dapur ni warga desa. Jabat do bisa soni macopat ma gulaen di lubuk larangan i mamok-mok, dung i ra macopat pala boruna marpira. Jadi ro muse mei ipas mabahat.
Na lain, na padeges kualitet on, ima mangadongkon ato manjalaki tampang ni gulaen na ungada adong di batang aek i, tarutamo ma idokon anggo di Mandailing Julu, Aek Batanggadis dot Aek Pungkut. Sannari on gulaen songon ‘lelan’--dompak menek idokon ‘tali-tali’ harana ia marlange marrombongan songon na marsambung ira-ra tali doma, tarsongon perilaku marrombongan gulaen salmon di Aropa—na jolo populasina na bahatan. Sannari madung jarang tarida gulaen on. Sian carito ni halak di Aek Batang Angkola dot Aek Batang Natal adong dope gulaen on. Sian aek-aek on doma i pajalakkon lau itabusan i warga di sadun. Tampang sian kalai on ma ipamasuk mulaki tu aek-aek lubuk larangan di Mandailing on. Harana sabotulna alamiah na namomo topak do lelan on, sabalikna memang na momo dapot harani habiasoanna marlange marrombongan on. Tai anggo di lubuk larangan ra do i martahan harana inda tiop hatiha i buat. Jenis na lain mungkin manjalahi mulaki tampang ni cen-cen ato siroken.
Na asing muse, bisa i palua na bisa maradaptasi dot habitat batang aek, umpamo ikan mas. Mungkin godang dope kemungkinan mangolu, harana tarbukti do pala mambuka lubuk larangan bahat do dapot ikan mas. Tai angkon adong ajakna caro na jitu so ulang ipas mayup dot mate. Aslina tong ikan mas on gulaen darat aek na so doon ato inda doras. Jadi pala i palua di aek na marlubuk larangan angkon i palua di lubuk na hum lunong. Inda tarsonggot gulaen na on harana inda langsung hona aek na doras.
Anggo madung tarbaen padeges kualitet na madung i reng-reng i ginjang i, ato mungkin bahat dope caro padegeskon na lain, jadi sep margulaen ma lubuk larangan on. Geleranna animo ni masyarakat umum pala ibukak mun ma incat, harana iyakin nangkan mandapot gulaen, harop ibagasan ni roana adong benna i paliaro dot i pajeges i lubuk larangan di sada desa on umpamo sapanjang i tutup.
Tu na marhubungan dot padeges kualitet ni halak (kualitas SDM), ima managemen manjago atope pas mambukak lubuk larangan i kepanitiaan. Sabisa na porlu mon hum bahat memobilisasi tenaga muda (poso-poso) desa jadi pelaksana na. Poso-poso on ma na hum kondusif i aktifkon, so ulang mabahat tu na hacurangan pas mambukak. Pangartianna ima mamake paralatan jala dll naso i daftarkon dope tu panitia atope na lain. Halai on ma batangan na, i paotik ma gogo ni orang tua na dohot harani alai madung bahat kewajiban rumah tangga na.
Oni muse, angkon adong dei padeges cara mambuat gulaen nai. Sah dei memang halak na madung markartis mambuat gulaen sadari i. Tai, ulang i palua lus on, harana ison ma sego nai. Jadi pala ngadong be pangawasan saroa ni alakon mon mambuat gulaen na monjap i lubang-lubang naso dapot dot jala. Ipaksa alai (alak luar desa don nabiaso) mon kaluar ngun lubang dohot manjulukkon putas air mas tu lubang-lubang on. Pala madung sar-sar putas on marracun ma aek i, jadi ibunusa ma dot gulaen na asing na menek-menek na get bibit na painteon magodang dung i tutup lubuk larangan on. Anggo tardapot i denda do godang harana angkon manjadi terrapi parlosina. Songoni juo tu warga desa na ilehen hasompatan 3 ari manombo di sada desa, mambuat gulaen angkon na ilehen do kesadaran tola mambuat tai ulang mamake putas. Harana ilmiah na dabo, sapala madung mangalir aek ni putas on inda hum pira ni gulaen ato gulaen na menek na mate, dot doi sega haseimbangan ni ekosistem batang aek , sobob biota na marguna di gulaen pe dot mate.
Harani i, hasompatan na ilehen tu masyarakat so lek jeges lubuk larangan on sarupo ma dot halak na bahat. Pas itutup maghrib nai dot juo ma masyarakat desa inda tola be mambuat gulaen. Ulang be i lehen jatah sampe tolu ari haran napayahan mangontrolna. Sotik do mungkin halak naso sadar caro mambuat gulaen na denggan, tai akibat na hama na sangat godang, ima nanidokon na diginjang i, bisa manyego-nyego keseimbangan ekosistem batang aek, na bisa dei ijamin na lolotan dei so denggan mulak.
PANUTUP NA
Metode sosial mambangun masyarakat desa, ima sada carana sian program lubuk larangan on dot sadeges-deges ni kualitetna diusahoon satiop desa na mampuna sa. Bontuk ni partisipasi sosial “bottom up” (asalna ngun toru ato ngun masyarakat inda ngun ginjang ato ngun pamarentah) do on na porlu torus adong. Sumbangan na tu pambangunan madung bahat di rasohon masyarakat na dong lubuk larangan na. Dana ato hepeng sian lubuk larangan on rato irasoi masyarakat gunana harani ipargunahon tu pambangunan songon musojid, dalan, sikola, mushola, operasional naposo nauli bulung, ato pondok na fasilitas sarana dot prasarana umum. ***foto Sari Loebis, Rudi Lubis
*telah tayang di FB 14/03/2013




0 komentar:
Posting Komentar